سکنجبین عنصلی باریج

سکنجبین عنصلی فرآورده طب سنتی ایران

لیلا محمد تقی زاده1، محمد مهدی احمدیان عصاری2، میثم شیرزاد3، سیدنیماشریعت پناهی3

1- کارشناس ارشد شیمی آلی، مرکز تحقیقات باریج اسانس، گروه طب سنتی

2- دستیار داروسازی طب سنتی، مرکز تحقیقات باریج اسانس، گروه طب سنتی

3-PhD طب سنتی، استادیار دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی

از نوشته‌های علمی متون قدیمی، چنین بر می‌آید که سکنگبین (معرب آن سکنجبین)، نوعی شربت بوده است که از دو جزء اصلی عسل و سرکه ساخته می‌شده است.

در ساخت سکنگبین‌ها علاوه بر دو جزء اصلی که ذکر شد، گاهی از اجزای گیاهان دارویی دیگر از جمله ریشه برخی گیاهان استفاده می‌نمودهاند.

سکنجبین در گذشته بر حسب فاکتورهای مختلفی مثل زمان مصرف، مکان زندگی، مزاج مصرف کننده و مزاج بیماری، فرموله می‌شده است. حکمای طب سنتی از وجود 1260 قسم سکنجبین خبر داده و اختراع اولیه آن را به حکیمان ایرانی منسوب می‌کنند.

یکی از انواع پرکاربرد سکنجبین‌های طب سنتی سکنجبین عنصلی است. سکنجبین عنصلی که از سرکه، عسل و پیاز عنصل با نام علمی Urginea maritima (L.) ساخته شده است دارای اثرات درمانی چون بهبود تنگی نفس، بازکنندگی انسدادهای گوارشی با تحلیل و رفع فضولات خشک، دافع مواد بلغمی با رفع ترشحات مخاطی در بیمار های تنفسی مانند آسم یا COPD و همچنین دافع مواد سوداوی می‌باشد.

بلغم و سودا از جمله مواد تولید شده در بدن هستند که دارای دو نوع طبیعی و غیر طبیعیاند.

از جمله مواد بلغمی غیرطبیعی میتوان به ترشحات غیرطبیعی مخاطی دستگاه گوارشی (به عنوان مثال ترشحات غیرطبیعی دفع شده در بیماری IBS) و دستگاه تنفسی (مانند ترشحات دفعی در حملات آسم یا بیماران برونشیت مزمن) اشاره کرد.

سودای غیرطبیعی میتواند عوارضی همچون اختلالات خواب، اختلالات خلقی، علائم گوارشی از جمله نفخ شدید، یبوست، اشتهای کاذب و نیز اسپاسمهای عضلانی و غلظت خون ایجاد کند.

سکنجبین عنصلی دارویی است که میتواند برطرف کننده کلیه عوارض ذکر شده باشد.

دستور مصرف آن: صبح‌ها دو قاشق غذاخوری است که همراه با یک استکان آب گرم میل می‌شود.

ترکیبات عنصل

گلیکوزیدها(بوفادینولیدها): سیلارن A و B، گلوکوسیلارن A (تریگلیکوزید).

فلاونوئیدها:کوئرستین، کامپفرول، ویتکسین (C- گلیکوزیله)، ایزوویتکسین (C- گلیکوزیله).

فروکتان:سینسترین.

سایر ترکیبات: موسیلاژ، گلوکوگالاکتان، آنتوسیانین.

اثرات فارماکولوژیک:

آگلیکون‌های گلیکوزیدهای قلبی عنصل اثراتی شبیه به دیجیتال از خود نشان می‌دهند با این حال به دلیل جذب ضعیف آنها از دستگاه گوارش، از گلیکوزیدهای قلبی گیاه گل انگشتانه (دیجیتال) کم اثرترند. اثر اکسپکتورانت، تهوع‌آور و مدر برای عنصل سفید گزارش شده است. مکانیسم ایجاد استفراغ عنصل به هر دو صورت مرکزی و موضعی (تحریک معده) است. دوزهای زیر و نزدیک به دوز تهوع‌آور خاصیت اکسپکتورانتی دارند و جریان ترشح معدی را افزایش می‌دهند.

عصاره متانولی عنصل قرمز با اثر آنتی‌سبورئیک خود در تقویت مو و درمان شوره سر و بیماری‌های مربوط به ترشح سبوم جایگاه درمانی دارد.

عوارض جانبی:

مصرف مقادیر زیاد عنصل سمی است و عوارض قلبی و معدی به دنبال دارد.

موارد منع مصرف:

در افراد دچار AV- Block درجه یک و دو، هایپرکالمی، هایپوکالمی، کاردیومیوپاتی هایپرتروفیک، سندرم سینوس کاروتید، تاکیکاردی بطنی، آنوریسم توراسیک آئورت، سندرم WPW.

References:

1)Barnes J. et al. Herbal Medicines. 3rd ed. Pharmaceutical Press 2007, pp. 547-8.

2)تریس و اوانس، فارماکوگنوزی، ترجمه دکتر سلیمان افشاری پور، ویرایش چهاردهم، ج 2، صص 256- 254، 1386.

3)British Pharmacopoeia 2003, General Notices, SquillOxymel.

4)PDR for Herbal Medicines 2000.

5)Drug Interaction Facts 2004.

6)Mills S. & Bone K. The essential guide to herbal safety. Churchill Livingstone, 2005, p. 57.

7)Mosby’s handbook of herbs & natural

8)عقیلی خراسانی، محمد حسین، قرابادین کبیر، نسخه چاپ سنگی، صص 620 و 622.

9)مومن تنکابنی، محمد، تحفه المومنین، نشر شهر 1386، ص 551.

10) قاینی هروی، محمدصالح، قرابادین صالحی، نسخه چاپ سنگی، ص 149.

11) ارزانی، محمد اکبر، قرابادین قادری، نسخه چاپ سنگی، ص 91.